اخبار سالمندان و بازنشستگان

logo-transparent

آیا افسردگی در سالمندی قابل پیش بینی است؟

پژوهشگران شیوع افسردگی را در سال‌های ۵۵ تا ۶۴ سال نشان داده‌اند،افرادی که در طول زندگی، تاریخچه‌ای از افسردگی داشتند، در دوره سالمندی افسردگی مضاعف از خود نشان می‌دهند

امروزه جمعیت سالمند به پدیده مهم جهانی تبدیل شده است؛ چرا که به علت افزایش امید به زندگی و مسائل بهداشتی، طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، تعداد این گروه افزایش یافته است اما به رغم رشد جمعیت سالمندان هنوز درباره نیازهای ایشان تدابیر کافی اندیشیده نشده است. بنابراین، تأمین بهداشت روانی و جسمانی سالمندان به عنوان یکی ازگروه‌های آسیب‌پذیر جامعه، توجه ویژه‌ای را می‌طلبد.

پدیده سالمندی که معمولاً از دیدگاه سن تقویمی بر اساس تعریف سازمان بهداشت جهانی از ۶۰ سالگی به بعد اطلاق می‌شود، نتیجه سیر طبیعی زمان است که به تغییرات فیزیولوژیکی، روانی و اجتماعی در سالمندان منجر می‌شود. سازمان ملل در سال ۲۰۰۶ تعداد کل سالمندان جهان را ۶۸۷ میلیون و ۹۲۳ هزار نفر اعلام کرد که این تعداد در سال ۲۰۵۰ به رقم ۱ میلیارد و ۹۶۸ میلیون و ۱۵۳ هزار نفر خواهد رسید.

روند سالمندی در ایران

شاخص‌های آماری نشان می‌دهند که روند سالمند شدن جمعیت، در ایران نیز آغاز شده است، به گزارش مرکز اطلاعات سازمان ملل متحد در تهران، تعداد سالمندان ایران در سال ۲۰۵۰ به رقم ۲۶ میلیون و ۳۰۳ هزار نفر یعنی ۲۶ درصد از کل جمعیت خواهد رسید. طبق آمار مذکور می‌توان بیان کرد ایران در شرایط فعلی در حال گذر از جمعیت جوان به جمعیت میان‌سال است و به زودی به جمع کشورهای با ترکیب جمعیت پیر خواهد پیوست .

افسردگی از علل مهم ناتوانی و ازکار افتادگی

از سوی دیگر، مجموعه تغییراتی که با افزایش سن به ‌خصوص با نزدیک شدن به دوره سالمندی به وقوع می‌پیوندند، از قبیل مرگ نزدیکان، از دست‌دادن قدرت، اهداف زندگی، مهارت‌های جسمانی و موقعیت اجتماعی مسائل خاص این دوره تحولی را به وجود می‌آورد که نیازمند توجه ویژه‌ای است. در این میان افسردگی قابل توجه است.

افسردگی یکی از شایع‌ترین اختلال‌های روان‌پزشکی است، به‌طوری که عده‌ای آن را سرماخوردگی روان‌پزشکی می‌نامند.  افسردگی در صدر ۱۰ علل مهم ناتوانی و از کارافتادگی در جهان است و میزان وقوع آن در طول عمر ۱۵ درصد خواهد بود. ویژگی اصلی اختلال افسردگی شامل دوره زمانی دوهفته‌ای است که هم‌زمان با آن رفتاری افسرده یا تمایل‌نداشتن یا فقدان احساس لذت تقریباً در همه کارها وجود دارد. همچنین فرد باید حداقل چند نشانه دیگر از جمله تغییر در اشتها یا وزن، خواب و کارهای روانی‌حرکتی، کاهش نیرو، احساس بی‌ارزشی یا گناه، مشکل در تفکر، عدم تمرکز در تصمیم‌گیری، افکار عودکننده درباره مرگ و خودکشی، طرح نقشه یا اقدام به خودکشی را داشته باشد .
افراد افسرده خلق خود را به صورت غمگین یا گرفته توصیف می‌کنند و از زندگی لذت نمی‌برند، به شدت احساس بی‌ارزشی می‌کنند و خود را به علت ناتوانی ملامت می‌کنند. برخی از افراد افسرده دائماً در انتظار بحران هستند. آن‌ها از هر مورد، بدترین صحنه احتمالی را در نظر می‌گیرند و انتظار فاجعه دارند؛ زیرا خود را بدشانس و بیچاره می‌دانند .

سن شیوع افسردگی 

پژوهشگران شیوع افسردگی را در سال‌های ۵۵ تا ۶۴ سال نشان داده‌اند و گروهی دیگر اوج افسردگی را در سال‌های ۶۰ تا ۶۹ سال گزارش کرده‌اند. تشخیص شاخص‌های خلق افسرده در سالمندان بسیار دشوار است؛ زیرا علائم افسردگی در سالمندی با دوره جوانی متفاوت است. ریشه این تفاوت‌ها می‌تواند در تجربه‌های افسرده‌ساز مانند داغداری، بیماری‌های دردناک یا منتج از اختلالات شناختی مانند نقص‌ حافظه باشد .

افسردگی دوره سالمندی

دومین علت ناتوانی‌های این دوره، بعد از علل جسمانی است که ۶ میلیون از افراد ۶۵ ساله آمریکا را تحت‌تأثیر قرار داده است. افرادی که در طول زندگی، تاریخچه‌ای از افسردگی داشتند، در دوره سالمندی افسردگی مضاعف از خود نشان می‌دهند . افراد افسرده بیشتر از افراد غیرافسرده با افکاری درباره ناخشنودی شخصی، انتظارات منفی، عزت‌نفس کم و درماندگی درگیر هستند .
یکی از عوامل روانی که به نظر می‌رسد در افسردگی نقش بسزایی داشته باشد، ویژگی‌های شخصیتی است . شخصیت مجموعه‌ای از ویژگی‌های روانی است که براساس آن می‌توان افراد را طبقه‌بندی کرد. این ویژگی‌های شخصیتی به صورت پایدار بر رفتار فرد تأثیر می‌گذارند و براساس آن می‌توان رفتار افراد را در موقعیت‌های گوناگون تعیین کرد. در واقع شخصیت از طریق تأثیر در میزان رویارویی با تنش، تأثیر در نوع واکنش به آن یا تأثیر در هر دو زمینه بر فرایندهای مرتبط با تنش تأثیر می‌گذارد .

یکی از برجسته‌ترین مدل‌های شخصیتی، مدل پنج عامل بزرگ شخصیت است . براساس این مدل، دو بعد از مهم‌ترین ابعاد وجود دارد که یک بعد آن عبارت از روان‌رنجورخویی (یا نااستواری هیجانی) که اساس آن را تجربه هیجانات نامطلوب و فرضی تشکیل می‌دهد؛ افراد روان‌رنجور ویژگی‌هایی از قبیل خشم و کینه‌ورزی، افسردگی، هوشیاری به خویشتن و آسیب‌پذیری دارند.
بعد دیگر برون‌گرایی (یا شادخویی) است که این شاخص دربرگیرنده ویژگی‌هایی از قبیل اجتماعی بودن، قاطع‌بودن، فعال‌بودن و دوستدار دیگران بودن است . کمپب‌سیلس، کوهن و استین خاطرنشان کرده‌اند که آسیب‌پذیری یکی از صفات افراد روان‌رنجور است. از آنجا که افراد با نمره بالای روان‌رنجورخویی به دلیل ارزیابی‌هایی شناختی غلط به خود فرصت اندیشیدن و مرور مسئله را نمی‌دهند و موقعیت را درست درک نمی‌کنند، در نتیجه از سبک مقابله‌ای ناکارآمد مثل هیجان‌مداری استفاده می‌کنند .
از طرفی برون‌گرایی موضوعی است که دربرگیرنده سبک عاطفی مثبت و هیجان‌های مثبت، روابط بین‌فردی صمیمی و سطوح بالای تعامل و فعالیت اجتماعی است . داشتن تفکر انعطاف‌پذیری بیشتر و گزینه‌های رفتاری وسیع‌تر به عنوان پیامد عاطفه مثبت، مقابله افراد برونگرا را در طول رویارویی با تنش افزایش می‌دهد . علاوه‌براین، میزان زیاد برون‌گرایی در رویارویی با مصیبت‌ها سازگارانه است؛ زیرا افراد برون‌گرا بیشتر به دنبال کمک‌طلبی از دیگران هستند و در این کار موفق‌ خواهند بود .

هارکنس و همکاران رابطه پنج عامل بزرگ شخصیتی و افسردگی جزئی را بررسی کرده‌اند و دریافتند که روان‌رنجورخویی با افسردگی جزئی ارتباط مثبت معنی‌دار دارد. همچنین، پترسون و همکاران نشان دادند که افسردگی با روان‌رنجورخویی رابطه مثبت دارد. مألوف و همکاران  نیز در فراتحلیلی نشان دادند که اختلال‌های خلقی با الگوی مشخصی از صفات شخصیتی مرتبط است. به‌طور کلی این اختلال‌ها با میزان بیشتر روان‌رنجورخویی و میزان کمتر برون‌گرایی و همچنین با اندازه‌های اثر بزرگ برای روان‌رنجورخویی و برون‌گرایی مرتبط بود.

ارتباط روان‌رنجورخویی با افسردگی در اغلب پژوهش‌ها نشان داده شده است . در برخی از پژوهش‌ها افسردگی با نورزگرایی بیشتر و برون‌گرایی کمتر رابطه داشت . از طرف دیگر، در میان عوامل روانی‌اجتماعی، خودکارآمدی به‌عنوان عاملی کلیدی در افسردگی بیان شده است .
 

خودکارآمدی به چه معناست؟

اولین‌بار بندورا  این مفهوم را مطرح کرد. خودکارآمدی ارزیابی فرد از توانایی خود در انجام تکلیف و درک رفتاری است که احتمال التزام به برنامه کاری و رفتارهای ارتقاء سلامت را افزایش می‌دهد و ممکن است به عنوان منبعی شخصی، سازگاری را تسهیل کند .

نظریه خودکارآمدی بیان می‌کند که قضاوت فرد در کارآمدی و کفایت خود برای اجرای موفقیت‌آمیز اعمالی که برای رسیدن به پیامدهای مطلوب نیاز است، همچنین واسطه‌ای برای شرکت در آن اعمال است. عقاید مرتبط با خودکارآمدی، بر اهداف و آرزوها اثر می‌گذارد و تشکیل‌دهنده پیامدهای رفتار انسان است. خودکارآمدی مشخص می‌کند افراد چگونه موانع را بررسی خواهند کرد. افرادی که خودکارآمدی ضعیفی دارند، به‌آسانی در روبه‌روشدن با مشکلات متقاعد می‌شوند که رفتار آن‌ها بی‌فایده است و سریع دست از تلاش برمی‌دارند؛ اما افرادی که خودکارآمدی خوبی دارند، موانع را با بهبود مهارت‌های خودمدیریتی و پشتکار بر می‌دارند و در برابر مشکلات ایستادگی دارند . مطابق نظریه شناختی ‌اجتماعی باور اثرمندی، اساس و مایه فعالیت انسان است و زندگی افراد با باور اثرمندی شخصی هدایت می‌شود. تمام کارکردهای روان‌شناسی متأثر از انتظارات خودکارآمدی است.

باور خودکارآمدی تعیین می‌کند که فرد فعالیتی را شروع می‌کند یا خیر . خودکارآمدی نقش محوری در خودگردانی حالت‌های هیجانی و سلامت روان افراد دارد. افراد با خودکارآمدی قوی، استقامت و پشتکار بیشتری دارند و کمتر مضطرب و افسرده‌ هستند. آن‌ها بیشتر موفق هستند و کمتر مستعد آسیب‌های اجتماعی روانی مانند اعتیاد یا اختلال‌های نوروتیک هستند.
هنگامی که افراد خود را برای به دست آوردن پیامدهای باارزش ناتوان می‌بینند، افسرده می‌شوند. قضاوت‌های فرد در کارایی خود، هسته اصلی احساس بی‌کفایتی افراد افسرده است که هنگام ناتوانی در تأثیرگذاری بر رویدادها و نارضایتی از حوادث پیرامونی تجربه می‌کنند. نظریه خودکارآمدی چارچوبی مفید در تبیین افسردگی ایجاد کرده است.
قضاوت درباره خودکارآمدی بر وقایع و شرایطی که به‌طور معنی‌دار در زندگی فرد باارزش هستند و توانمندی برای دریافت تقویت‌کننده‌های محیطی، احساس غم، ناامیدی و اضطراب را در فرد برمی‌انگیزاند. درباره رابطه افسردگی و خودکارآمدی مشخص شده است که افسردگی با باورهای ضعیف خودکارآمدی همبستگی دارد . با توجه به مطالب مطرح‌شده و اینکه سالمندان سرمایه‌ای برای دیگر افراد خانواده و اجتماع هستند، سرمایه‌گذاری در بهداشت روانی آن‌ها فوایدی را برای جامعه دربرخواهد داشت. هدف پژوهش حاضر بررسی این موضوع است که آیا روان‌رنجورخویی، برون‌گرایی و خودکارآمدی می‌توانند افسردگی سالمندی را پیش‌بینی کنند؟

منبع: مجله سالمندی ایران

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *