اخبار سالمندان و بازنشستگان

logo-transparent

تحول در دوران سالمندی از منظر روانشناسی

دوران سالمندی و تحول روانشناختی شاید کمی عجیب به نظر برسد اما دوران سالمندی هم دوره ­ای از رشد و تحول است. اریک اریکسون نظریه­ پرداز مشهور روان­شناسی رشدِ اجتماعی مراحلی را برای رشد و تحول روان­شناختیِ انسان مطرح کرده است که مطابق با دوره­ های مختلف سن تقویمی است و برای هر مرحله یک تعارض را عنوان نموده که باید حل شود.
انسجام من” آخرین مرحله که همزمان با دوران سالمندی است با تعارض انسجامِ “من” در برابر یاس و ناامیدی مشخص می­شود. یعنی اگر سالمند با مرور زندگیِ گذشتۀ خود احساس کند که در بیشترِ تصمیم­هایی که گرفته درست عمل کرده است احساس انسجامِ “من “خواهد نمود که پیامد آن سلامت روان­شناختی است و برعکس اگر به این نتیجه برسد که انتخاب­های اشتباه زیادی داشته و از بیشتر فرصت­هایی که در اختیار او بوده به درستی استفاده نکرده است احساس یاس و نا امیدی می­ کند. از آنجا که فرد در دورۀ سالمندی فرصت زیادی برای جبران گذشته ندارد این احساس ناامیدی می ­تواند بسیار ناگوار باشد.
دغدغه مرگ یکی دیگر از دغدغه ­های دوران سالمندی دربارۀ رخدادی است که در مقابل خود می ­بینند؛ سالمندان می­ دانند که حالا بیشتر از هر زمان دیگری به مرگ نزدیک هستند. بنابراین مرگ و چگونه مردن از مسائلی است که در این دوران برای فرد برجسته می­شود.
دوران سالمندی با احتمال بیشتری با بیماری­های تهدیدکنندۀ حیات همراه است. برخی از سالمندان بواسطۀ مواجهه با چنین شرایطی دچار تحولات جدی در سبک زندگی می ­شوند. برای مثال، ممکن است بیشتر از گذشته به دین، مذهب و معنویت گرایش پیدا کنند.
مرگ اجتماعی مرگ در یک لحظه اتفاق نمی ­افتد. وقوع مرگ و فرایند مردن چند مرحله دارد. مرحله اول مرگ اجتماعی، دوم روانی و عاطفی، و سوم مرگ جسمانی است. باید توجه داشت که وقتی مرحله اول یعنی مرگ اجتماعی در سالمند کلید می­ خورد مراحل بعدی را به طور خودکار به دنبال می­ آورد. اما متأسفانه، اغلب فقط مرحله مرگ جسمی است که مورد توجه قرار می­ گیرد.
وقتی فرد به لحاظ اجتماعی فعالیت­های خود را کنار می­ گذارد، بازنشسته شده و سر کار نمی ­رود، روابط اجتماعی خود را محدود و محدودتر می­ کند، به دلایل مختلف از جمله بیماری­های جسمانی خانه­ نشین می­ شود، یا به واسطۀ افسردگی، ناامیدی، بدبینی یا احساس خشم با دوستان و خویشاوندان خویش قطع رابطه می­ کند، یا در اثر ابتلاء به بیماری­هایی مثل آلزایمر توان برقراری ارتباط مداوم و مؤثر را با اطرافیان خویش ندارد، فرایند مردن اجتماعی آغاز می­ شود و هنگامی که در بستر مرگ امکان حرف ­زدن یا حتی برقراری تماس چشمی را در خود نمی­ بیند، آنگاه است که مرگ اجتماعی رخ می­ دهد.
بسیار مشاهده شده است که وقتی فرد در دوران سالمندی وارد فرایند مردن اجتماعی می ­شود این مسیر را با سرعت تا مرگ جسمانی و جان ­باختن پشت سر می­ گذارد. فردی که به لحاظ جسمانی در سلامت بوده ظرف مدت نسبتاً کوتاهی با درد و رنج روانی و جسمانی از دنیا می­ رود.
پیشگیری از مرگ اجتماعی یک راه برای پیشگیری از وقوع مرگ اجتماعی در دوران سالمندی  زنده و شاداب نگهداشتن زندگی اجتماعی سالمندان است. سالمندانی که در جامعه حضور می­ یابند و فضایی برای انجام فعالیت مورد علاقۀ خود پیدا می­ کنند منشاء خیر و برکت دوجانبه برای خود و جامعه می­شوند. سلامتی برای سالمند و انتقال تجارب ارزشمند از نسلی به نسل دیگر برای جامعۀ جوان­تر ره­آورد این حُسن تدبیر خواهد بود.
اعتماد به توانمندیها در دوران سالمندی برای تشویق و ترغیب سالمند جهت حضور فعال در جامعه باید به تخصص و توانمندی­های ایشان اعتماد کرده و به احساس عزّت­ نفس، کرامت، شأن و منزلت ایشان توجه ویژه مبذول داشت. ما در آینده ­ای نزدیک جامعه­ ای با تعداد سالمندان بیشتر خواهیم داشت. سالمندانی متفاوت از تصویر سالمندانی که در ذهن­مان داریم. آنها تحصیلات و تخصص­های بالاتری دارند، نوع دیگری زندگی کرده ­اند و تعریف جدیدی از سالمندی دارند. گاهی برای دانشجویانم می­ گویم که دیر یا زود با سیلی از مراجعان مواجه خواهیم بود که در سنین سالمندی به سر می­برند و نیازمند خدماتی هستند که متفاوت از چیزی است که تصورش را می­ کنیم.
برای مثال، یکی از حوزه­ هایی که روان­شناسان بالینی در آینده­ ای نزدیک با آن مواجه خواهند شد افراد مُسّنی هستند که در پی دریافت انواع خدمات آموزشی، درمانی و توانبخشیِ جنسی هستند! با افزایش دانش و تغییر نگرش، امروزه افراد می­ دانند که تمایلات جنسی دردوران سالمندی هم فعال است و قطعاً افرادی که دیگر نگرش منفی به سالمندی ندارند و افراد مسن را غیرجذاب نمی­دانند خلأیی را در زمینۀ آگاهی از چگونگی استفاده از ظرفیت­های باقی مانده، حفظ، و حتی ارتقاء آن احساس خواهند نمود. بنابراین باید برای آن روز آماده شد.
دکتر مجتبی دلیر
روان­شناس و مدرس دانشگاه

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *